Δευτέρα 29 Απριλίου 2013

Ι.Ν. ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΑΧΛΑΔΟΚΑΣΤΡΟΥ

















ΟΙ ΜΑΧΕΣ ΣΤΗ ΓΕΦΥΡΑ (ΚΑΜΑΡΑ) ΤΗΣ ΑΡΤΟΤΙΒΑΣ (ΑΧΛΑΔΟΚΑΣΤΡΟ)


Λόγω της στρατηγικής του θέσης το γεφύρι της Αρτοτίβας υπήρξε πεδίο μαχών κατά την Τουρκοκρατία, την Επανάσταση και τον Εμφύλιο 1943-44.
    Η πρώτη μάχη με τους Τούρκους ήταν το 1818 μεταξύ του οπλαρχηγού Ι. Αγγελάκη με τον Γιουσούφ Αράπη, διότι οι δύο οικογένειες Πυλαρινού, ο οποίος ήταν κοτζαμπάσης και του οπλαρχηγού Αγγελάκη, διατελούσαν σε έριδα και ήλθαν σε διαμάχη, γιατί οι Πυλαριναίοι ήταν αρματωλοί του τόπου τους. Προς ενίσχυση ο Πυλαρινός κάλεσε σε βοήθειά του τον Γιουσούφ Αράπη, κατά την μάχη που έγινε οι κάτοικοι κρύφτηκαν στους βράχους ΄΄Ριζόβραχα΄΄ και τον ΄΄Κοκκινόβραχο΄΄ στην αριστερή πλευρά της όχθης του ποταμού Εύηνου(Φίδαρη). Στην μάχη αυτή ο Αγγελάκης πολέμησε πολύ σκληρά και νίκησε τον Γιουσούφ Αράπη, ο οποίος υποχώρησε ολοπόταμα προς Αβαρίκο-Ευηνοχώρι(Μποχώρι)-Γαλατά.
    Σύμφωνα με την παράδοση ο οπλαρχηγός Ιωάννης Αγγελάκης (Γιαννής) ήταν μετρίου αναστήματος και είχε υπό τις διαταγές του 300 παλικάρια. Όταν μάθανε ότι έρχεται ο Γιουσούφ Αράπης συγκεντρωθήκανε στο Χανάκι (μικρό χάνι ιδιοκτησίας των Πυλαριναίων) και τους έδωσε διαταγές πως θα διεξαχθεί η μάχη. Ταμπουρωθήκανε από το Χανάκι μέχρι το πέτρινο Γεφύρι (Καμάρα) φτιάχνοντας πρόχειρες πολεμίστρες και το κύριο βάρος έπεσε στη μεριά που ήταν ο Αγγελάκης με τα παλικάρια του, κρυμμένοι πάνω στον απότομο βράχο της Γέφυρας.  Όταν έφτασε ο Γιουσούφ Αράπης στη Γέφυρα με το ασκέρι του που το αποτελούσαν 3.000 Τουρκαλβανοί  ήταν χειμώνας ο Εύηνος (Φίδαρης) είχε κατεβάσει πολύ νερό και ήταν αδύνατη η διέλευση του ποταμού για αυτούς. Η ποσότητα του νερού  ήταν τόσο μεγάλη που περνούσε πάνω από τις δυο βάσεις της Γέφυρας. Οι Τουρκαλβανοί αποφάσισαν να περάσουν τη Γέφυρα, ο Αγγελάκης με τα παλικάρια του από την απέναντι πλευρά φωνάζοντας την ιαχή ΄΄Βαράτε τους Τουρκαλβανούς΄΄ και  χτυπώντας τους με τα καριοφίλια, ακόμη πετώντας και πέτρες λόγω τις κατάλληλης θέσης που ήταν ταμπουρωμένοι τους προξένησαν μεγάλες απώλειες με συνέπεια να υποχωρήσουν και να καταλήξουν στο Ευηνοχώρι (Μποχώρι) – Γαλατά. Οι απώλειες για τους Τουρκαλβανούς ήταν 1.020 νεκροί και για τους Έλληνες μόλις 3 άτομα. Μετά από αυτή τη μάχη από τη χαρά τους ο οπλαρχηγός με τα παλικάρια του τραγουδούσαν το παρακάτω δημοτικό τραγούδι:
                                               Πάψε Γιαννή τον πόλεμο
                                               πάψε και το τουφέκι
                                               να κατακάτσει ο κουρνιαχτός
                                               να μετρηθεί το ασκέρι
                                               μετράνε τους Τουρκαλβανούς
                                               τρεις φορές και λείπουν 1.020
                                               μετράνε και τα κλεφτόπουλα
                                               και λείπουν 3 λεβέντες.
    Ο Αλή πασάς μαθαίνοντας τις μεγάλες απώλειες των Τουρκαλβανών απόρησε για το γεγονός και έστειλε αγγελιοφόρο θέλοντας να γνωρίσει τον Αγγελάκη. Αφού ο αγγελιοφόρος τον ειδοποίησε, οι Έλληνες του είπαν να μην πάει, γιατί είναι πανούργος και αιμοχαρής και θα του πάρει το κεφάλι. Αυτός τους απάντησε: Αν με σκοτώσει τότε κάποιος από εσάς θα αναλάβει αρχηγός. Αφού έβαλε στον ώμο του ένα ταγάρι με ψωμί ξεκίνησε να πάει να τον συναντήσει. Ξεκινώντας στο δρόμο στην Μεσάριστα Μακρυνείας βρήκε μια πηγή και ένα μικρό ελαφάκι έπινε νερό. Τότε αυτός βγάζει το σακάκι του γρήγορα και το ρίχνει πάνω του πιάνοντάς το ζωντανό. Μέσα του λέει θα το πάω πεσκέσι στον πασά. Βάζοντάς το στον ώμο και φτάνοντας εκεί του λέει: Αφέντη μου αυτό είναι για σένα, αυτός απόρησε και του είπε πως το έπιασε, του απαντάει τρείς ώρες το κυνηγούσα και θαύμασε τη σβελτάδα του. Αφού συζήτησαν αρκετή ώρα τότε ο πασάς φώναξε τους υπηρέτες να του φέρουν φαγητό να φάει. Αυτός του είπε ότι έχει ψωμί στο ταγάρι του και ο πασάς του απάντησε, ότι αυτό το μικρό ζωάκι σου έσωσε τη ζωή, γιατί θαύμασε τις ικανότητές του, αφήνοντάς τον να γυρίσει ξανά στο Αχλαδόκαστρο (Αρτοτίβα) στα παλικάρια του.
1.    Πηγή: Κων/νος Ιωάννου Αγγελάκης (Αράπης-Γιαννής) απόγονος του οπλαρχηγού Ιωάννη Αγγελάκη.   18-3-2013
2.    Η λέξη  Γιαννής προήλθε από το γεγονός, όταν κάποιος Ιωάννης Αγγελάκης βάφτισε το γιό του και του έδωσε το όνομα Ιωάννης για να τον ξεχωρίζουν στο χωριό τον ονόμασε Γιαννή σύμφωνα με μαρτυρία του Νικολάου Μιχαήλ Αγγελάκη (Υπάλληλος ΕΥΔΑΠ-Βιολόγος).    28-4-2013                                                                                                           
                                                                                                                                                                                                                                  
    Η δεύτερη μάχη στο γεφύρι έγινε στις 26 Φεβρουαρίου του 1828. Εκείνη την εποχή στην Δυτική Ελλάδα ήταν επικεφαλής των Ελληνικών Επαναστατικών δυνάμεων ο αρχιστράτηγος Τζώρτζ. Μαζεύτηκαν αρκετοί οπλαρχηγοί (Δημοτσέλιος, Μακρής, Ράγκος, Μακρυγιάννης Κραβαρίτης, Βλαχόπουλος, καπετάν Ηλίας Χρυσοσπάθης, Ευμορφόπουλος, Γ. Φωκάς, Χρ. Συσίνης, Κ. Μαυρομιχάλης, Κουτσονίκας, Στάϊκος, Δαγκλής, Κ. Μπότσαρης κλπ.) για να παρακολουθούν τον εχθρό, να εμποδίζουν την είσοδο τροφών και να μην αφήνουν να μπει και να βγει κανένας από το Μεσολόγγι (ΕΒΕ)ΑΑ, Αρχείο Δ. Μακρή, αριθ. φ. 9590). Οι ενέδρες και η εμπόδιση αυτή του εχθρού έφθανε μέχρι τα ορεινά Δυτικά Κράβαρα.
    Έτσι πολυάριθμο εχθρικό σώμα με επικεφαλής τον Μπεκίραγα που από τα ορεινά Κράβαρα θέλησε να κατευθυνθεί στο Μεσολόγγι για βοήθεια, στρατοπέδευσε στο Γεφύρι της Αρτοτίβας. Οι Τούρκοι είχαν μαζί τους για οδηγό τον προσκυνημένο Γιολδάση (ΓΑΚ, Γεν. Γραμματεία φακ. 31).
    Συνολικά 17 Αξιωματικοί του Μακρή (Ιωάννης Μακρής, Πέτρος Τζερπέλης, Κωνσταντής Καινούργιος, Δημήτρης Κολοφωτιάς, Κωνσταντής Λάλιος, Σταθάκης Τζιμπουράκος, Χρήστος Καλογερής, Παναγιώτης Μακρυκωστόπουλος, Μήτρος Δοβας, Σκαλτζονάσιος, Χρήστος Ζυγιώτης, Ιωαννής Σκραρμούτζος, Γεώργιος Δόβας, Νικολάκης Καστρινόπουλος, Νάσος Καρδαμάς, Στάθης Λουγκάς και Γαλάνης Γκαραγκούνης) [ΓΑΚ, Γεν. Γραμμ. φ. 31]. Οι ανωτέρω Αξιωματικοί που πληροφορήθηκαν την κάθοδό του από το Ζυγό και βοηθούμενοι από τον ντόπιο Κολοφωτιά (αδερφός του Μακρυγιάννη, ο οποίος δεν τον ακολούθησε στη Δυτική Ελλάδα. Από το παραπάνω έγγραφο [ΓΑΚ, Γεν. Γραμμ. Φ. 31] προκύπτει ότι φεύγοντας ο αδελφός του για τη Δυτική Ελλάδα, εντάχθηκε στο σώμα του Μακρή με τον οποίο ο αδελφός του είχε στενή φιλία. Κατόρθωσαν στις 26 Φεβρουαρίου να τους αιφνιδιάσουν και να τους αναγκάσουν κυνηγώντας τους, να γυρίσουν στον Πλάτανο όπου και ταμπουρώθηκαν στα σπίτια, έγινε σπουδαία μάχη και κράτησε τρία μερόνυχτα.
    Αυτή είναι η περίφημη μάχη της Αρτοτίβας και από τα παραπάνω στοιχεία προκύπτει, ότι ζεστάθηκε η ατμόσφαιρα και ξαναζωντάνεψε η διάθεση των κατοίκων για αγωνιστικότητα και λευτεριά. Αποτέλεσμα αυτής της διάθεσης ήταν να ξαναρχίσουν οι εκκαθαριστικές κινήσεις των Κραβαριτών, οι οποίοι ανανεωμένοι και ξεκούραστοι όργωναν με πάθος τα βουνά της ορεινής Επαρχίας αποφασισμένοι να ελευθερώσουν τη γη των πατεράδων τους.
   Η τελευταία μεγάλη μάχη δόθηκε την 11η Οκτωβρίου του 1943 μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ.
                                                                         Λάμπρος Πυλαρινός
                                         Οκτώβριος 2012                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            

Τετάρτη 3 Απριλίου 2013

ΤΟ ΧΑΝΙ


ΤΟ ΧΑΝΙ ΤΟΥ ΜΠΑΡΜΠΑ – ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗ
(Σκορδά τ'Αλώνι)
ΑΛΩΝΙΣΜΑ ΣΤΟ ΧΑΝΙ

ΠΕΤΡΟΚΟΤΣΥΦΑΣ




ΑΗΔΟΝΙ ΣΤΗΝ ΠΑΝΩ ΒΡΥΣΗ
Ο κόσμος κτίζει εκκλησιές, κτίζει και μοναστήρια,
                                κτίζουν οι Ηπειρώτες πρωτομάστορες το πετρογέφυρο της Αρτοτίβας
           για να περνούν οι διαβάτες, για να περνούν οι αγωγιάτες,
                             για να περνούν οι βλάχοι με τα χιλιάδες γιδοπρόβατα, ακούν τον αχό
                 των κυπροκούδουνων οι Πυλαριναίοι αρματωλοί από το χάνι
                                     του μπάρμπα – Αριστοφάνη(1), όπου γλεντούν και τραγουδούν, πίνοντας
            γλυκό κρασί απ' τα αμπέλι και ευφραίνεται η καρδιά τους.
                                                                                  Ακούν το βουητό του Φίδαρη το χειμώνα.
      Ακούν κρουξήματα πουλιών στα διάσελα και τα βουνά.
                      Ακούν το κελάιδημα του πετροκότσυφα και των αηδονιών από το
                                              Γλαρεντζόρεμα. Ακούν τον κούκο πάνω στην ράχη την ψηλή, ακούν τον αχό της
                                                                                αετοκόκκαλης φλογέρας του γέρου – Βαλαώρα(2).
                         Ακούν απέναντι στη μαυροσπηλιά τα σαλαγητά του Μπαγιακλού(3)
                  που τραγουδά την κλεφτουριά (κλείσαν οι στράτες του Μοριά...)
                Νάτος και ο Ντουτσιουκώστας με το κλαρίνο του παίζοντας και
                          αυτός την ιτιά. Το κέφι αρχίζει και φουντώνει πέφτουν 5-6 ντουφεκιές
                                                                 με τα καριοφίλια και τραγουδούν όλοι μαζί  στου Σκορδά το Αλώνι                                             
                                                                                 “σήκω πάνω Γερογιαννακό και μη βαριακοιμάσαι στο Καστράκι να΄ρθεις           
                                     και συ να φας ψητό προβατίνας κλεμμένη από τον μπάρμπα-Αριστοφάνη.
              Ω   ΤΙ ΩΡΑΙΕΣ ΕΠΟΧΕΣ

              Λάμπρος Πυλαρινός

Πέμπτη 28 Φεβρουαρίου 2013

H ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΝΟΣ ΕΛΛΗΝΑ ΣΤΙΣ Η.Π.Α.


Αμερική 1914: Αποστόλης Πυλαρινός (αριστερά) – Μιχαήλ Πυλαρινός (δεξιά)


Ο Αποστόλης Πυλαρινός του Χρήστου γεννήθηκε στο Αχλαδόκαστρο (Αρτοτίβα) το 1887. Μεγάλωσε στον τόπο του και έκανε το καθήκον του στην Πατρίδα υπηρετώντας φαντάρος για σχεδόν 5 χρόνια. Γυρνώντας στο χωριό, έχοντας σαν μόνη επιλογή τη βοσκή γιδοπροβάτων, σκέφτηκε να ακολουθήσει το ρεύμα μετανάστευσης της εποχής του, αυτό που απογύμνωσε τη χώρα από τους νέους, οι οποίοι έμελλε να οικοδομήσουν την Αμερική. Το Αχλαδόκαστρο έστειλε αρκετούς κατοίκους του στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως φαίνεται από τα αρχεία του κέντρου υποδοχής μεταναστών (Ellis Island Foundation). Έτσι το 1899, ο Κωνσταντίνος Μαντζίκας (χρηματοδότησε την πρώτη γέφυρα στο Βαλτσόρεμα) σε ηλικία 34 ετών έφτασε στο  Ludlow στην περιοχή Mc Kean της πολιτείας της Πενσυλβάνιας. Η περιοχή διέθετε εργοτάξια για μετανάστες σε πετρελαιοπηγές, ανθρακωρυχεία, υλοτομία, ξυλουργεία, βυρσοδεψεία, κ.ά. Τον Ιούλιο του 1905 ακολούθησε, σε ηλικά 19 ετών, ο Κώστας Πυλαρινός από τον Πλάτανο. Τον Ιούνιο του 1907, ο  Μαντζίκας επέστρεψε στο χωριό και πήρε μαζί του στην Αμερική την 12χρονη κόρη του Αγγελική. To Σεπτέμβριο του 1907, μετανάστευσε ο Αριστοφάνης Πυλαρινός (30 ετών) και μια εβδομάδα αργότερα ο Γιάννης Πυλαρινός (30 ετών) και ο Σπύρος Πυλαρινός (35 ετών). Τον Δεκέμβριο του 1907, τα αδέλφια Θανάσης (25 ετών) και Γιάννης Χαλμούκης (30 ετών) έφτασαν στην Αμερική για να συναντήσουν τον αδελφό τους Δημήτρη Χαλμούκη που είχε εγκατασταθεί στην ίδια περιοχή. Τον Ιούνιο του 1909, ακολούθησε ο Μιχαήλ Πυλαρινός (17 ετών). Τον Δεκέμβριο του 1916, μετανάστευσε και ο Αντώνης Πυλαρινός (17 ετών) για το Ludlow. Και η ιστορία συνεχίζεται ....

Ο Αποστόλης αποφάσισε και αυτός να ακολουθήσει την τύχη του μικρότερου αδελφού του Κώστα Πυλαρινού (1891-1913) ο οποίος τον Αύγουστο του 1909, σε ηλικία 18 ετών, ταξίδεψε στην Πενσυλβάνια της Αμερικής. Το 1913, ο Κώστας Πυλαρινός κατέληξε να εργάζεται σε εταιρία λιπασμάτων στην Αλάσκα, όπου λόγω των σκληρών συνθηκών εργασίας και υπό αντίξοες καιρικές συνθήκες δεν άντεξε περισσότερο από 8 μήνες και πέθανε σε ηλικία 22 ετών.

Το Φεβρουάριο του 1914, σε ηλικία 26 ετών, ο Αποστόλης θα ξεκινούσε με προορισμό την Αλάσκα, στον τόπο που το κρύο είναι τόσο τσουχτερό και ο ήλιος τόσο καυτός που «ψήνει το ψωμί», για να παραλάβει τα οστά του αδελφού του και βέβαια να εργαστεί και αυτός στην Αμερική.

Μη έχοντας χρήματα για το ταξίδι, ζήτησε δανεικά από κάποιο Τζαβέλα από τον Πλάτανο Ναυπακτίας, που διέθετε μετρητά και τα δάνειζε. Ο Τζαβέλας για να του δανείσει, μια και ο Αποστόλης ήταν νέος και άφραγκος, ζήτησε την υπογραφή του πατέρα του Χρήστο. Ο Αποστόλης υποσχέθηκε να του τα επιστρέψει διπλά μόλις πιάσει στα χέρια του τα πρώτα χρήματα στην ξενιτιά. Έτσι, ξεκίνησε για το λιμάνι της Πάτρας να πάρει το πλοίο για την Αμερική.

Στην Πάτρα για μερικά λεπτά της ώρας έχασε το πλοίο και αναγκάστηκε να περιμένει 1 εβδομάδα, μέχρι το επόμενο νηολόγιο. Εν τω μεταξύ, για να μην ξοδέψει τα χρήματα που δανείστηκε, κοιμόταν στα βαγόνια των τραίνων και ξεφόρτωνε καΐκια στο λιμάνι. Την επόμενη εβδομάδα επιβιβάστηκε μαζί με δεκάδες άλλους Έλληνες από όλη την επικράτεια, στο Αγγλικό πλοίο «Καρπάθια», το οποίο εκτελούσε δρομολόγιο για Αμερική. Το «Καρπάθια» ήταν το πλοίο που 2 χρόνια νωρίτερα, στις 15 Απριλίου 1912, περισυνέλεξε 705 ναυαγούς από τον «Τιτανικό».




Το ταξίδι για την Αμερική διαρκούσε πάνω από 2 εβδομάδες. Διαπλέοντας το Γιβραλτάρ, ενημερώθηκε από το ραδιόφωνο του πλοίου ότι τον καλούσαν επιστράτευση λόγω της επικείμενης έναρξης του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Αγνόησε το κάλεσμα και συνέχισε τον προορισμό του για μια καλύτερη τύχη. Στις 22 Μαρτίου 1914, κατεβαίνει στο σταθμό υποδοχής μεταναστών του Ellis Island στη Νέα Υόρκη των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής με 25 δολάρια στην τσέπη.

Αρχικά ταξιδεύει για το Ludlow της Πενσυλβάνιας όπου ήταν οι συμπατριώτες του, με την επιθυμία να συνεχίσει για την Αλάσκα, στον τόπο όπου ήταν θαμμένος ο αδελφός του Κώστας. Οι συγχωριανοί του τον απέτρεψαν να μεταβεί στην Αλάσκα λόγω του κλίματός της, οπότε παρέμεινε στο Ludlow και διέμενε στην πόλη Johnsonburg, στα ξύλινα σπιτάκια που ενοικίαζε στους συμπατριώτες του ο Κώστας Μαντζίκας.


Αμερική 1924 - Johnsonburg Pa, στα ξύλινα σπιτάκια: 
Απόστολος Πυλαρινός (αριστερά) – Κώστας Πυλαρινός - ; - Κώστας Μαντζίκας (δεξιά)

Στο Ludlow της Πενσυλβάνιας, ο Αποστόλης εργάστηκε για 10 χρόνια στο εργοστάσιο κατεργασίας και βαφής δερμάτων (βυρσοδεψείο) J. G. CURTIS LEATHER COMPANY. Δούλεψε σκληρά, ταυτόχρονα ως εργάτης γενικών καθηκόντων και χειριστής ανελκυστήρων σε δύο βάρδιες εκ των οποίων η μία νυχτερινή, κερδίζοντας τετραπλάσιο μεροκάματο από το συνηθισμένο. Το Μάρτιο του 1922, είχε σοβαρό εργατικό ατύχημα από την πτώση του ανελκυστήρα με τον οποίο κατέβαινε 100 μέτρα μέσα στο έδαφος. Από την πτώση χτύπησε στο κεφάλι και υπέστη σοβαρή εγκεφαλική βλάβη. Έτσι το Μάρτιο του 1922, νοσηλεύτηκε για ένα μήνα σε κρίσιμη κατάσταση, αλλά για καλή του τύχη διέφυγε τον κίνδυνο.





 Μετά από 10 χρόνια σκληρής δουλειάς στην Αμερική κατάφερε να συγκεντρώσει πάνω από 10.000 δολάρια, κάνοντας αιματηρή οικονομία “τρώγοντας ψωμί και κρεμμύδι”.

Το 1924, σε ηλικία 37 ετών, αντιλαμβάνοντας ότι θα έμενε χωρίς να δημιουργήσει δική του οικογένεια, παίρνει την απόφαση να γυρίσει πίσω στην Πατρίδα. Σημειώνεται, ότι απέφυγε να επενδύσει όπως έκαναν άλλοι συμπατριώτες του στην ανερχόμενη κτηματαγορά της Αμερικής, πράγμα που θα τον οδηγούσε να παραμείνει για πάντα στην ξενιτιά. Επιπλέον, την εποχή εκείνη δεν υπήρχε το κίνητρο της σύνταξης από τις ΗΠΑ, ώστε να ωφελείται από την παραμονή του εκεί. Ατύχησε όμως, επενδύοντας όπως ήταν η μόδα της εποχής αρκετά δολάρια σε μετοχές, που έχασαν την αξία τους μετά το κραχ του΄29.

Ευτύχησε βέβαια να γυρίσει στην πατρίδα με το ποσό των 9.000 δολαρίων (περίπου 700.000 δρχ την εκείνη εποχή).



Αξίζει να αναφερθεί, ότι οι μετανάστες δεν ξεχνούσαν τους δικούς τους ανθρώπους και την Πατρίδα και την ενίσχυαν όπως φαίνεται και από τον έρανο χρημάτων του 1924 για την οικοδόμηση του ναού του Αγίου Νικολάου στο Αχλαδόκαστρο. Με τα ίδια του τα χέρια ο Αποστόλης παρέδωσε κατά την επιστροφή του στο χωριό, το ποσό των 883,45 δολαρίων που κατάφεραν να συγκεντρώσουν.



Ιδιαίτερα, ο Αποστόλης δεν ξέχασε και τον χρηματοδότη του Τζαβέλα από τον Πλάτανο, του οποίου, τα πρώτα χρήματα που έπιασε στην ξενιτιά, τα έστειλε με έμβασμα στο διπλάσιο. Με την επιστροφή του στην Ελλάδα έδωσε και άλλα χρήματα στον Τζαβέλα για άλλα δανεικά που πήρε ο πατέρας του Χρήστος για να παντρέψει το 1917 την αδελφή του Ελένη με τον Θανάση Αγγελάκη αλλά και τις μελαδελφές του αργότερα (Βασιλική, Μαρία, Ευανθία, Πολίτω).


Στις 15 Μαίου 1924, πληρώνοντας 105 δολάρια για γ΄θέση στο πλοίο, αναχώρησε για την Πατρίδα. Μετά από 16 ημέρες ταξίδι, αποβιβάστηκε στο λιμάνι της Πάτρας και επέστρεψε στο Αχλαδόκαστρο.



Με την επιστροφή του στο Αχλαδόκαστρο, και θέλοντας να κάνει τη δική του οικογένεια, συμφώνησε με τον Πρόεδρο να αγοράσει ένα οικόπεδο στην πλατεία του χωρίου έναντι 4.000 δρχ. Την ημέρα της υπογραφής του συμβολαίου υπαναχώρησε ο κοινοτικός σύμβουλος (ο Ζούκας ή κατ΄άλλους ο Ρουμάνος), που γυρνούσε, σύμφωνα με μαρτυρίες, με το τσιμπούκι στο στόμα και τη μαγκούρα στο χέρι και έλεγε: ¨αυτός είναι Αμερικάνος, λεφτά έχει, πρέπει να πληρώσει ακριβά το οικόπεδο¨. Έτσι ο Αποστόλης δεν θέλησε να προχωρήσει στην αγορά του.

Την περίοδο εκείνη του προτάθηκαν να κάνει διάφορες επενδύσεις, όπως το Τσοναίικο Τσιφλίκι στην Πείνα ή οικόπεδο στην κεντρική πλατεία Αγρινίου 18 στρεμμάτων-αξίας 700.000 δρχ. Δεν το αποφάσισε, προς μεγάλη του ατυχία, ειδικά για την τελευταία περίπτωση.

Ταυτόχρονα του προξένεψαν την Αικατερίνη Σακαρέλλου, το γένος Μπροτσάλα από τον Πέρκο Ναυπακτίας, την οποία και παντρεύτηκε και γέννησε την κόρη του Παναγιώτα (Δεκ. 1925). Η σύζυγός του πεθαίνει τον Αύγουστο του 1927 και αναγκάζεται να παντρευτεί ξανά μετά από δύο μήνες την Αντωνία, το γένος Σαγώνα από το Πετροχώρι, με την οποία απέκτησε 4 παιδιά (Χρήστο, Όλγα, Δημοσθένη, Αικατερίνη).

Το 1925 εγκαταστάθηκε μόνιμα στο Θέρμο και με λιγότερα από 200.000 δρχ αγόρασε κτήματα (καπνοχώραφα, αμπέλια, κ.ά), πέτρινη οικία που αν και την κάψανε οι Γερμανοί το 1943, διατηρείται μέχρι σήμερα. Ταυτόχρονα άνοιξε εμπορικό κατάστημα (παντοπωλείο), το οποίο και μετά το θάνατό του - το 1972 - συνέχισαν οι υιοί του Χρήστος και Δήμος, ενώ σήμερα έχει περάσει στα χέρια του εγγονού του, Αποστόλη.

Ιδιαίτερα ο γιός του Χρήστος Πυλαρινός (1928-2013), επί 65 χρόνια εξυπηρέτησε ως παντοπώλης με ιδιαίτερη φιλοτιμία και καλοσύνη, τους κατοίκους της ευρύτερης περιοχής του Θέρμου.

Χρήστος (Αποστόλου) Πυλαρινός (1928-2013)

Για την ιστορία αναφέρεται,  ότι οι εναπομείναντες καταθέσεις του Αποστόλη που διέθετε κατά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο, εξαφανίστηκαν λόγω του υπερπληθωρισμού και της υποτίμησης-εκμηδενισμό της δραχμής (1 νέα Δρχ=50 δισεκατομμύρια παλιές Δρχ).


Έρευνα: Φώτης (Χρήστου) Πυλαρινός, 2013

Τρίτη 29 Ιανουαρίου 2013

ΑΧΛΑΔΟΚΑΣΤΡΟ (ΑΡΤΟΤΙΒΑ)

Στο ...αρχαίο Αχλαδόκαστρο, στο περίφημο πέτρινο (Καμάρα) γεφύρι της Αρτοτίβας και στην αερογέφυρα του Φίδαρι, το Αχλαδόκαστρο θα λέγαμε ότι είναι ένας απίθανος εξώστης στα νοτιοδυτικά, ένα πανέμορφο χωριό με ορθάνοιχτο ορίζοντα, ένας τόπος σπάνιος από αυτούς που έχουν κάτι το διαφορετικό, στοιχείο άλλωστε που εκτιμήθηκε απόλυτα από τους Αρχαιοέλληνες, αφού ερείπια κάστρου ανιχνεύονται στα υψώματα. Το χωριό βρίσκεται πάνω σε πλάτωμα με την ανοιχτή κοιλάδα του Εύηνου να διαφοροποιεί χρωματικά το τοπίο, αφού το υπόλευκο της άμμου στην Ανάληψη (Δερβέκιστα) τοποθεσία πένα (πίνα)- Κόφτρα είναι απλωμένο σε τεράστιο βάθος. Οι οικισμοί στην τεράστια λεκάνη του Εύηνου με τις καλλιέργειες και τις ιδιοκτησίες να ορίζονται όχι από ξερολοιθιές, αλλά από θαμνοφράκτες, παρουσιάζουν εικόνα ειδυλλιακή. 
 
Ποτάμια... Ιμαλαϊων

Καταπληκτικό το γεφύρι, μοναδικό το σκηνικό, δροσερά τα νερά...Στα Διπόταμα μπορεί κάποιος να περάσει το ποτάμι απέναντι όταν είναι στα συγκαλά του...Στο ρηχό πέρασμα του Εύηνου ή Φίδαρι, υπάρχει μια συρμάτινη καταπληκτική αερογέφυρα, που θυμίζει ζούγκλες, περάσματα σε ποτάμια των Ιμαλαϊων, γενικά κάτι το εξωτικό, αλλά συνηθισμένο εδώ από τους γηγενείς όταν δεν είχαν άλλη δυνατότητα να επικοινωνήσουν με την αντίπερα όχθη.

Αχλαδόκαστρο (Αρτοτίβα)

Η νέα ονομασία (Αχλάδι + Κάστρο) συνδυάζει τις αχλαδιές και τους καρπούς τους τα αχλάδια με το κάστρο (καστράκι, λόφος, όπου υπήρχε αρχαίο φρούριο). Κατά τον Γ. Ράπτη “...μετωνομάσθη κατά το 1928 Αχλαδόκαστρον (Αχλάδι-Κάστρον) το ωνόμασαν ούτω διότι παράγει πολλά αχλάδια και έχει πολλά κάστρα λόγω της φυσικής του τοποθεσίας”.
Επίσης κατά τον Β. Λαμνάτο (Κάτω Χρυσοβίτσα): “Το νεώτερον όνομά του, το Αχλαδόκαστρον, το οφείλει εις τον εκ Πλατάνου λοχαγόν Πούλον, που μετείχεν εις επιτροπήν αντικαταστάσεως των σλαβικών ονομασιών των χωρίων, ο οποίος επρότεινε την αντικατάστασιν του “Αρτοτίβα” δια του “Αχλαδόκαστρον”.

Τοπωνυμικά (Ναυπακτιακά τοπωνύμια) – Ναυπακτιακή (Νοεμβριος - Δεκέμβριος 2003)

Αχλαδόκαστρο, το (πριν Αρτοτίβα, η)

Ο Πουκεβίλ Chortotiva το κατάστιχο Mertatova. Η νέα ονομασία (Αχλάδι + Κάστρο) συνδυάζει τις αχλαδιές και τους καρπούς τους τα αχλάδια με το κάστρο (Καστράκι, λόφος, όπου αρχαίο φρούρειο). “...μετωνομάσθη κατά το 1928 Αχλαδόκαστρον (Αχλάδι-Κάστρον) το ωνόμασαν ούτω διότι παράγει πολλά αχλάδια και έχει πολλά κάστρα λόγω της φυσικής του τοποθεσίας”. (Περιγραφή της Επαρχίας Ναυπακτίας, σ. 180). Για την Αρτοτίβα, Ναυπακτιακή (114/Ιαν. Φεβρ. 2002, σ. 2). Πιθανόν από το λατιν. Artotivus (περιοχή μετά από στενά ποταμού).
{Η Αρτοτίβα μετονομάστηκε σε Αχλαδόκαστρο ( ΦΕΚ 156 Α/1928)}.

α. Θέση – Έκταση – Πληθυσμός – Υπαγωγή

Το Αχλαδόκαστρο (Αρτοτίβα) είναι κτισμένο σε υψόμετρο 750 μ. στις Ν.Δ μεσαίες πλαγιές του βουνού Αλωνάκι (υψ. 1418 μ.) και ιδιαίτερα στους πρόποδες της προβολής του στο Βουνάκι (υψ. 1005 μ.) σε έδαφος πετρώδες και κατωφερές. Το χωριό βρίσκεται στην αριστερή (από τις πηγές) πλευρά του μεγαλοπόταμου Εύηνου (Φίδαρι) και την δεξιά του παραπόταμου Κότσαλου. Η έκταση του τοπικού διαμερίσματος του Αχλαδοκάστρου είναι 9.067 στρέμματα. Ας δούμε πως το περιγράφουν σε δυσεύρετα κείμενα προγενέστεροι ιστοριογράφοι:

Ο Ιωάννης Ν. Κοτίνης (1905) :

“Αρτοτίβα κειμένη Ν.Δ του Πλατάνου εξ ου απέχει 2 ώρας, έχει 134 κατ. Και γραμματείον ηνωμένον μετά της Σέλψης”.

Ο Σωτηρ. Μιλτ. Κωτσόπουλος (1924) :

“Αρτοτίβα. Αύτη είναι εκτισμένη εις τας Ν.Δ μεσαίας κλιτύς του Αλωνάκη επί εδάφους ολίγον κατωφερούς και έχοντος ευρύν ορίζοντα”.

Αχλαδόκαστρο (Αρτοτίβα). Η Αρτοτίβα είναι το αρχαιότερο χωριό τους τέως Δήμου Προσχίου είχε 90 οικογένειες και ήταν έδρα Κατή και Κοτζαμπάση. Πρώτοι κάτοικοι ήταν ο Παπαλέξης, Αγγελάκης, Πυλαρινός (από την Πύλαρο Κεφαλληνίας) και ο Τσίγκας. Κατόπιν υποκινήσεως του Τσίγκα οκτώ (8) ληστές σκότωσαν τον Παπαλέξη μέσα στην εκκλησία. Κατόπιν η οικογένεια Παπαλέξη έφυγε για την Ρωσία και επιδόθηκε στον στρατιωτικό βίο, όπου και διακρίθηκε. Λόγω του φόνου του Παπαλέξη, ο οποίος ήταν Κοτζαμπάσης, ήρθε περί το 1780 Τουρκικό απόσπασμα το οποίο προς εκδίκηση του ανωτέρου φόνου πυρπόλησε το χωριό και τα ξωκλήσια, των οποίων τα ερείπια φαίνοντα ακόμα και σήμερα (το ξωκλήσι της Παναγιάς- Παλιοχώρι). Τότε οι κάτοικοι διεσκορπίστηκαν σε διάφορα χωριά, Χρυσοβίτσα, Στράνωμα και Μoρόσκλαβο όπου πήγε και εγκαταστάθηκε ο Τσίγκας και οι Πυλαριναίοι στα Σιταράλωνα, η δέ περιφέρεια της Αρτοτίβας περιήλθε στην κυριότητα του Πλατάνου. Τούτο το μαρτυρούν ακόμη και σήμερα οι υπάρχοντες πολλοί αγροί των Πλατανιωτών στην περιφέρεια της Αρτοτίβας, άλλοι δε αργότερα αγοράστηκαν από τους κατοίκους μας. Η περιφέρεια της έφθανε και πέρα του Ευήνου μέχρι το Σαχόρεμα και το Βαλτσόρεμα, αλλά αυτή περιήλθε αργότερα στην οικογένεια Σισμαναίων επί Τουρκοκρατίας. Για εικοσιπέντε (25) χρόνια το χωριό ήταν έρημο. Κατόπιν κατοικήθηκε με την επάνοδο μερικών κατοίκων και ιδίως των οικογενειών Πυλαρινού και Αγγελάκη, οι οποίοι και σήμερα αποτελούν την πλειοψηφία του χωριού.

Οι δύο (2) οικογένειες Πυλαρινού και Αγγελάκη, οπλαρχηγού, διατελούσαν σε έριδες, όπου βρίσκονται ακόμη και σήμερα. Πρός ενίσχυσή του ο Πυλαρινός κάλεσε σε βοήθειά τον Γιουσούφ Αράπη, τότε ο Αγγελάκης Ι. το 1818 πολέμησε πολύ σκληρά με τον Γιουσούφ Αράπη στη γέφυρα της Αρτοτίβας, όπου οι κάτοικοι κρύφτηκαν στους βράχους “Ριζόβραχα” και “Κοκκονόβραχο” στην αριστερή όχθη του Εύηνου (Φίδαρι) ποταμού. Το έδαφος είναι κατάλληλο για την κτηνοτροφία. Το θέρος καυστικό, ο χειμώνας ψυχρός.

Προϊόντα: Δημητριακοί καρποί και κτηνοτροφικά, οι κάτοικοι γεωργοί, κτηνοτρόφοι και λίγοι μετανάστες. Στα παλαιότερα χρόνια όλοι σχεδόν οι κάτοικοι πήγαιναν στους παρόχθιους αγρούς του Εύηνου ποταμού και μερικοί στο Αρτοτιβιάνικο Κάκαβο (Ξηρόρεμα) στα σύνορα Αλχαδοκάστρου – Διασελλακίου (Σέλψα).

Σπίτια: 38 Σήμερα υπάρχουν 60 σπίτια

Πηγές: 3. Άνω Βρύση – Κάτω Βρύση – Πλατάνι.

Το χωριό έπερνε νερό τα παλιά χρόνια από τις ανωτέρω πηγές και οι γυναίκες φορτωμένες το κουβαλούσαν με τις βαρέλες.

Άνω Βρύση

Η Άνω Βρύση βρίσκεται στο πάνω μέρος του χωριού μέσα στο δάσος, όπου τα παλαιά χρόνια υπήρχε λίγο πιο κάτω από την πηγή μια στέρνα (γούρνα) και με το νερό καλλιεργούσαν διάφορα κηπευτικά (φασόλια, ντομάτες κλπ). Σήμερα στο σημείο αυτό υπάρχει υδραγωγείο το οποίο έγινε με δωρεά των αδελφών Πυλαρινού (Χρήστου και Αναστασίου). Το νερό είναι κατάλληλο για πόσιν και πολύ χωνευτικό.

Κάτω Βρύση

Η Κάτω Βρύση βρίσκεται σε απόσταση 500 μ. από το κέντρο του χωριού και απο εκεί προμηθεύονται πόσιμο νερό. Τα παλαιά χρόνια υπήρχε πέτρινη βρύση. Πρόσφατα έγινε καλλιέργεια της πηγής. Λίγο πιο κάτω από την πηγή υπάρχει μια στέρνα που καλλιεργούν φασόλια ντομάτες, λαχανικά και λοιπά είδη.

Πηγή Πλατάνι

Η πηγή του Πλατανιού βρίσκεται λίγο πιο έξω από το χωριό στην κάτω πλευρά του επαρχιακού δρόμου Αχλαδοκάστρου – Πλατάνου. Από την ανωτέρω πηγή έπερναν νερό τα παλαιά χρόνια όσοι έμεναν στο Εικόνισμα, Ευάγγελος Αγγελάκης-Χρήστος Αγγελάκης-Ιωάννης Αγγελάκης (Ζούκας). Σήμερα στο σημείο αυτό υπάρχει υδραγωγείο για την ύδρευση του χωριού που έγινε με δαπάνες της κοινότητας. Δίπλα υπάρχει ένα αιωνόβιο πλατάνι και στον ίσκιο του ξεκουράστηκαν οι βασιλείς Όθων και Αμαλία το έτος 1857 κατευθυνόμενοι για τον Πλάτανο για λόγους υγείας της Αμαλίας. Στο σημείο αυτό σταλίζανε τα παλαιά χρόνια γιδοπρόβατα.
Στο πάνω μέρος της πηγής έγινε διαμόρφωση του χώρου με παγκάκια και κιόσκι με δαπάνες του ομογενή συγχωριανού μας Παναγιώτη Αγγελάκη (Αυστραλία).

Η Εκκλησία (Άγιος Νικόλαος). Ο Ενοριακός Ναός και πολυούχος του χωριού μας ο οποίος χτίστηκε το έτος 1925 και δεσπόζει στην περιοχή βρίσκεται στο πάνω μέρος του χωριού σε ύψωμα. Ξωκλήσια τρία (3) : Άγιος Γεώργιος, βρίσκεται σει ειδυλλιακή τοποθεσία. Αι-Λιάς στο δρόμο που οδηγεί προς τον Πλάτανο και η Αγία Παρασκευή η οποία βρίσκεται μέσα στο νεκροταφείο επί ενός γυλόφου, κτίστηκε πρόσφατα απο τους αδελφούς Αγγελάκη (Γαβριήλ και Φοίβο).

Δημοτικό Σχολείο

Το Δημοτικό Σχολείο κτίστηκε από τη Βασιλική Πρόνοια, βρίσκεται κάτω από την Εκκλησία και σήμερα έχει μετατραπεί σε Πολιτιστικό Κέντρο και Λαογραφικό Μουσείο με ενέργειες του Συλλόγου. Τα εγκαίνια έγιναν το έτος 2006 απο τον Δήμαρχο Πλατάνου κ. Κωλέττα Λεωνίδα.

Κοινοτικό Γραφείο

Το Κοινοτικό Γραφείο βρίσκεται κάτωθι του Ιερού Ναού του Αγίου Νικολάου και έγινε με δωρεά των αδελφών Πυλαρινού (Χρήστου και Αναστασίου). Το παλαιό Κοινοτικό γραφείο που κτίστηκε επί προεδρίας Μιχαήλ Πυλαρινού βρισκόταν στο σημείο που σήμερα είναι το μνημείο των πεσόντων (1940-41 και του Εμφυλίου πολέμου).

Στρώματα ασφαλτόλιθου.

Στη θέση “Μαγκαναριά” Ν.Α του χωριού βρίσκεται μεγάλη έκταση ασβεστολίθων μέχρι τη θέση “Γερακάρι”. Πρίν πολλά χρόνια ο Γαρδίκας Χρήστος, καθηγητής των φυσικών επιστημών και κατά τον χρόνο που ήταν επιμελητής του χημείου πήγε στην τοποθεσία αυτή, εξέτασε το έδαφος και παρέλαβε μικρή ποσότητα ασφαλτολίθων, τους οποίους ανέλυσε στο χημειο και βρήκε αρκετή ποσότητα ασφάλτου, αλλά λόγω ελλείψεως συγκοινωνίας τα χρόνια εκείνα δεν κατέστει εφικτό να γίνει δυνατή η εκμετάλευση αυτής. Για τον ανωτέρω λόγο προτείνω, επειδή σήμερα οι συνθήκες είναι διαφορετικές πρέπει να γίνουν οι απαραίτητες ενέργειες από το Δήμο Ναυπακτίας. Πρώτα να εξεταστούν οι ασφαλτόλιθοι από το χημείο και εφόσον τα αποτελέσματα της εξέτασης είναι θετικιά να γίνει η εκμετάλλευση αυτής, για την ενίσχυση των πόρων του Δήμου.
(Τα στοιχεία ελήφθησαν από το βιβλίο “Ναυπακτία” σελ. 82)


Αρχαία. Στη θέση “Εικόνισμα” βρέθηκαν πολλά αρχαία μνημεία με μικρά υδροδοχεία, χρωματισμένα με ζωγραφιές και νομίσματα. Στη θέση “Γλαρένζα” βρέθηκε ένα μνημείο μήκους 5 μέτρωψν και πλάτους 3, οι πέτρες ήταν μεγάλες και σκαλισμένες με επιγραφή.

Καστράκι. Είναι σε θέση λοφώδη και πετρώδη στη βάση του οποίου το ποταμάκι (Κότσαλος) χύνεται στον Εύηνο (Φίδαρι) ποταμό. Στο νότιο μέρος όπου είναι ευήλιο βρέθηκαν κεραμίδια με επιγραφές. Πρίν τριάντα χρόνια περίπου στη ρίζα μιας ελιάς, όπου υπάρχουν μερικές πεζούλες στη θέση “Λαιμού” προς την πλευρά του Ευήνου βρέθηκε ένα πήλινο μεγάλο δοχείο με αρκετές λίρες. Την ύπαρξη λιρών σε αυτή την τοποθεσία την γνώριζαν αρκετοί χωριανοί, καθώς και ο Νικόλαος Πυλαρινός (Πλαρνονίκος ο μυλωνάς). Τα ίχνη του πήλινου δοχείου διαπίστωσα και εγώ ο ίδιος προσωπικά (Λάμπρος Πυλαρινός) σύμφωνα με την υπόδειξη του ανωτέρου. Στην ανωτέρω τοποθεσία το έτος 1960 περίπου, καθώς μου διηγήθηκε ο πατέρας μου Νικόλαος, σύμφωνα με αφήγηση του Νίκου Πυλαρινού (μυλωνά) προς τη νότια πλευρά του Κότσαλου είχε ένα χωράφι με πεζούλες και πήρε ένα συγχωριανό μας να του οργώσει το χωράφι για να σπείρει σιτάρι. Καθώς όργωνε το χωράφι το υνί βρήκε ένα δοχείο πήλινο με λίρες. Ο μυλωνάς τον ρώτησε, γιατί σταμάτησε να οργώνει το χωράφι αυτός του απάντησε, ότι βρήκε κάποια πέτρα. Εκείνος έβαλε ένα σημάδι (μια πέτρα), το βράδυ πήγαν στα Διπόταμα να φάνε και να κοιμηθούν για να συνεχίσουν την επόμενη ημέρα το όργωμα. Αφού φάγανε ο συγχωριανός μας προσποιήθηκε τον άρρωστο και ότι θέλει να πάει στο χωριό. Φεύγοντας πέρασε από την ανωτέρω τοποθεσία πήρε τις λίρες και δεν πήγε ξανά να κάνει χωράφι. Την άλλη μέρα ο μυλωνάς πήγε να συνεχίσει το όργωμα και διαπίστωσε την ύπαρξη του πήλινου δοχείου και κατάλαβε το παιχνίδι που του έπαιξε. Το γεγονός αυτό ύστερα από ένα μήνα περίπου το ανέφερε στον ίδιο και επιμόνως αυτός το αρνήθηκε. Εγώ για να διαπιστώσω την αλήθεια ρώτησα και έτερο συγχωριανό μας σοβαρό και μεγάλο στην ηλικία και μου απάντησε, ότι πράγματι αληθεύει το περιστατικό χωρίς να μου αποκαλύψει το όνομά του.
Στην κορυφή του πετρώδους λόφου Καστράκι ήταν, καθώς φαίνεται, μικρό φρούριο προς φύλαξη της διόδου, για τον ανωτέρω λόγο από τα παλαιά χρόνια ακόμα και σήμερα τις νυχτερινές ώρες ψάχνουν για αρχαία νομίσματα και χρυσό. Στον Μικρασιατικό Πολεμο (1922) από το χωριό μας οι αφοι Αγγελάκη (Ιωάννης και Κων/νος) πήγαν φαντάροι στη Μικρά Ασία και στην Σμύρνη γνωρίστηκαν με μερικούς Τούρκους, τους ρώτησαν από ποιό μέρος είναι και τους απάντησαν από την Αρτοτίβα. Τότε αυτοί πήγαν και έφεραν ένα βιβλίο και τους διάβασαν για τις λίρες που υπάρχουν στο Καστράκι στη ρίζα κάποιας ελιάς καθώς επίσης στο ύψωμα υπάρχουν μεγάλες ποσότητες χρυσού τις οποίες έκρυψαν οι Τούρκοι το 1821 σε κάποια στοά την οποία άνοιξαν. Επιστρέφοντας στο χωριό την ιστορία αυτή την διηγήθηκαν σε όλους τους χωριανούς. Στην κορυφή του πετρώδους λόφου υπήρχε μικρό φρούριο προς φύλαξη της διόδου για να ελέγχουν την γύρω από τη γέφυρα περιοχή. Στη βόρια πλευρά του απόκρυμνου βράχου είχαν ανοίξει τούνελ και με σκαλοπάτια κατέβαιναν και έπερναν νερό από τον Εύηνο ποταμό για να μην γίνονται αντιληπτοί. Στο σημείο αυτό σήμερα υπάρχει μια σπηλιά, η οποία είναι άξια λόγου να εξερευνηθεί απο σπηλαιολόγους, γιατί το σημείο αυτό συγκεντρώνει αρκετή ποσότητα νερού. Ίσως στο σημείο αυτό να έκρυψαν το χρυσό σύμφωνα πάντα με τις μαρτυρίες των Τούρκων. Σύμφωνα με μαρτυρίες κατοίκων στο σημείο αυτό κατέφυγαν και οι εξοδίτες του Μεσολογγίου.
Λέγεται, ότι εδώ βρέθηκε ένα αρχαίο νόμισμα , που έφερε την επιγραφή “Πρόσχιον”. Για τον ανωτέρω λόγω ο τέως Δήμος κατόπιν υποδείξεως του μακαρίτη Ροντήρη Αθ. ονομάστηκε Δήμος Προσχίου. Οι δύο άλλες πλευρές είναι απόκρυμνες. Στη Ν.Α πλευρά σε βραχώδη έκταση του Κότσαλου φαίνονται ερείπια παλαιάς γέφυρας, όπου το έτος 1950 περίπου είχε προγραμματιστεί να περάσει ο δρόμος από Πόρο – Κάτω Στράνωμα – Διπόταμα -Καστράκι – Λιναράκια – Αϊ-Βλάσης - Πλάτανος. Στη δυτική θέση βρίσκεται η τοξοειδής γέφυρα της Αρτοτίβας, πάνω σε απόκρυμνα βράχια και σε σημείο ασφαλές, διότι πιο πάνω προς αυτή υπάρχουν δύο εκατέρωθεν ψηλοί και απόκρυμνοι βράχοι, οι οποίοι ανακόπτουν τα ορμητικά νερά του Εύηνου. Από το σημείο αυτό περνούσαν από την Ευρυτανία και την Ορεινή Ναυπακτία στην επαρχία Τριχωνίδος και Μεσολογγίου οι διαβάτες, όπου ήταν το μοναδικό σημείο διόδου και διαδραματίστηκαν επί Τουρκοκρατίας πολλά σημαντικά πολεμικά γεγονότα.
Η τελευταία μάχη δόθηκε την 11η Οκτωβρίου του 1943 μεταξύ ΕΛ.ΛΑΣ και ΕΔΕΣ.
Στην κορυφή του πετρώδους λόφου ήταν, καθώς φαίνεται, μικρό φρούριο προς φύλαξη της διόδου για τούτο η θέση αυτή ονομάστηκε “Καστράκι”.
Είναι το κλειδί της οδού από Ευρυτανία και Β. Ναυπακτία για τις επαρχίες Τριχωνίδος και Μεσολογγίου.
Από το 1835 μέχρι το 1912, που καταργήθηκαν οι Δήμοι, η Αρτοτίβα ανήκει στον Δήμο Προσχίου με έδρα τον Πλάτανο. Με την νέα κοινοτική οργάνωση εντάχθηκε στην Κοινότητα Πλατάνου μέχρι το 1919, οπότε ιδρύθηκε η Κοινότητα Αχλαδοκάστρου στην οποία ανήκει και η Σέλψα (Διασελλάκι) μέχρι το 1928, οπότε προσαρτήθηκε στην Κοινότητα Πλατάνου. Ο Συνοικισμός και η Κοινότητα Αχλαδοκάστρου μετανομάστηκε σε Συνοικισμό και Κοινότητα Αχλαδοκάστρου το 1928. Με το νόμο 2539/97 εντάχθηκε στο Δήμο Πλατάνου ως Τοπικό Διαμέρισμα.

β. Ονομασία – Ίδρυση – Ιστορικά – Οικογενειακά

Η αρχαιότερη μνεία για την Αρτοτίβα γίνεται στο Οθωμανικό κατάστιχο του 1454/55. Αναφέρεται με το ίδιο όνομα Artotiva (Αρτοτίβα) και 12 νοικοκ, 1 άγ. και η χήρα, συνολικά 14 οικογ.
Στο δεύτερο κατάστιχο το 1466/67 δεν περιέχεται, ενώ στο 2ο 1550 εως 1600 το χωριό Mertatova μπορεί να ταυτιστεί με την Αρτοτίβα, που έχει 23 νοικοκυριά (23 0 0), και στο 4ο που καταχωρείται από τον Πουκεβίλ με το όνομα Chortotiva (Χορτοτίβα) έχει 10 οικογ.
Ας δούμε τα σχετικά για το τιμάριο Μερτάτοβα, όπως περιλαμβάνεται στη μελέτη του Ανάργυρου – Γιάννη Μαυρομύτη, που θεωρούμε ότι πρόκειται για την Αρτοτίβα και η παράγνωση οφείλεται στον τρόπο γραφής και προφοράς της παλαιοτουρκικής.
“Χωριό Μερτάτοβα. Δεν εντοπίζεται στην περιφέρεια της Ορεινής Ναυπακτίας, σήμερα αναφέρεται ως τιμάριο και ανήκει στα Κράβαρα.



Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΠΥΛΑΡΙΝΟΥ



Η Οικογένεια προέρχεται από την Κεφαλλονιά, μια από τις παλαιότερες οικογένειες του νησιού (αναφέρεται σε πρακτικό του νησιού του 1264 μ.Χ.).
Αρχικός τόπος εγκατάστασης αναφέρεται η Πύλαρος. Μεταξύ των ετών 1593 και 1604 εγγράφησαν στην Χρυσή Βίβλο των Βενετών, οι οποίοι είχαν κατακτήσει το νησί από το 1204 έως το 1797 μ.Χ. προσδίδοντάς του μεγάλη ανάπτυξη. Η οικογένεια διέθετε δικά της οικόσημα, με πιο γνωστό αυτό της εικόνας, το οποίο παριστά μια στήλη (στα ιταλικά pila), υποδηλωτικό του κτήτορα (pilarinos).
Πολλά μέλη της οικογένειας, με σπουδές στην Ιταλία, διακρίθηκαν στις επιστήμες, όπως ο ιατρο-φιλόσοφος Ιάκωβος Πυλαρινός (1659-1718), ο ποιητής Ανδρέας Ποταμιάνος Πυλαρινός, ο θεολόγος Ζήσιμος, ο αγιογράφος Ματθαίος, ο φιλόλογος Χαράλαμπος Θεοδωράτος Πυλαρινός, ο καθηγητής νομικής Όθων (1834-1899), ο ταγματάρχης Ιωάννης με δράση στον β' βενετουρκικό πόλεμο, ο καθηγητής μαθηματικών και πρύτανης του Πανεπ. Θεσ/νίκης Όθων (1903-1990), ο ιατρός-φυσικός Σταματέλος (1796-1875) που μαζί με τον καθηγητή Πανεπιστημίου Φραγκίσκο αναπτύσσουν έντονη πολιτική δραστηριότητα και συμμετέχουν σε επαναστατικές εξεγέρσεις στο νησί, το 19ο αιώνα.
Από την Κεφαλονιά κάποιος Πυλαρινός βρέθηκε στο Αχλαδόκαστρο Αιτωλίας, όπου και αναφέρεται απο τους πρώτους κατοίκους του. Πώς όμως έφτασε στην Αρτοτίβα; Προφανώς, λόγω ότι η περιοχή - όπως μεγάλο μέρος της δυτικής Ελλάδας και των Ιονίων Νήσων – ανήκε διοικητικά στους Ενετούς. Κατά μια εκδοχή, την περίοδο 1689-1696 μ.Χ. στη Ρούμελη, παρουσιάστηκε ο Μανιάτης Λυμπεράκης Γερακάρης, που υπηρέτησε τους Τούρκους αρκετά χρόνια και ονομάστηκε Γκιαούρ Πασάς. Πρόσθεσε και αυτός πολύ πλήθος και βάσανα στους κατοίκους του τόπου και υπήρξε χειρότερος από τους Τούρκους. Οι Έλληνες με τρόμο άκουγαν το όνομά του και υπέφεραν από αυτόν πολλές καταστροφές. Μεταξύ των άλλων, φοβερά υπέφερε το Ξηρόμερο και η Αιτωλία, της οποίας έκαψε πολλά χωριά και ανάγκασε τους κατοίκους να πάρουν τα βουνά και να αφήσουν έρημο τον τόπο. Στο σώμα του Γερακάρη ήταν και πολλοί Κεφαλλονίτες από την Πύλαρο. Ίσως κάποιος από αυτούς να έμεινε και έγινε γνωστός με το όνομα της πατρίδας του: Πυλαρινός. Κοντά στην Αρτοτίβα υπάρχει και τοπωνύμιο “Γερακάρη”, όπου έχει χτιστεί και ξωκλήσι. Δεν αποκλείεται να κατασκήνωσε κάποτε στις μετακινήσεις του, στην τοποθεσία αυτή γιατί και άφθονο νερό πηγάζει και αρκετό πλάτωμα έχει. Βρίσκεται δε στο δρόμο επικοινωνίας Αιτωλίας με την Άνω Χώρα (Λομποτινά) – Λιδορίκι – Άμφισσα (Σάλωνα). Από το ασκέρι του Γερακάρη, ίσως κάποιος από την Πύλαρο βρήκε τον τόπο καλό και τότε ή αργότερα ξαναγύρισε και εγκαταστάθηκε στην περιοχή της Αρτοτίβας. Επομένως οι Πυλαριναίοι ήταν οι αρματωλοί του τόπου τους.
Περί το 1780, τουρκικό απόσπασμα έκαψε την Αρτοτίβα μαζί με τις εκκλησίες της, διότι ο κάτοικός της, ιερέας και κοτζαμπάσης Παπαλέξης δολοφονήθηκε εντός της εκκλησίας από 8 ληστές υπό την παρακίνηση του Τσίγκα. Ο ιερέας Παπαλέξης πάλεψε με τους ληστές για αρκετή ώρα μέσα στην εκκλησία, ήταν τόσο δυνατός και την δύναμή του αυτή την αντλούσε, γιατί στο πίσω μέρος του σώματός του είχε μια μικρή ουρά που τον έκανε δυνατό. Το μυστικό αυτό το ήξερε μόνο ο Τσίγκας και βλέποντας, ότι τα πράγματα ήταν σκούρα, είπε στους ληστές να τον πιάσουν από τα γεννητικά του όργανα, τότε μόνο λύγισε και τον σκότωσαν (πηγή Νικολάου Αριστοφάνη Πυλαρινού από τον πατέρα του μπάρμπα - Αριστοφάνη). Κατόπιν η οικογένεια Παπαλέξη έφυγε για τη Ρωσία και επιδόθηκε στο στρατιωτικό βίο, όπου και διακρίθηκε. Ένας απόγονος του Παπαλέξη έλαβε ενεργό μέρος στην άλωση του Κάρς. Λόγω του φόνου του Παπαλέξη, Τουρκικό απόσπασμα πυρπόλησε το χωριό, καθώς και τα ξωκλήσια. Σήμερα σώζονται τα ερείπια από το ξωκλήσι της Παναγίας και πέτρινων σπιτιών στην τοποθεσία Παναγιά (Παλιοχώρι).

Το ανωτέρω γεγονός μας το επιβεβαιώνει και ο δάσκαλος Γ. Κόκκας  στο βιβλίο του: Ο Πλάτανος Ναυπακτίας, σελ. 82 ο οποίος αναφέρει τα εξής: Πρίν από την Επανάσταση τον Παπαλέξη, ιερέα στην Αρτοτίβα, τον σκότωσαν μέσα στην εκκλησία. Ήταν χειροδύναμος και στην πάλη που έγινε με τους φονιάδες του σκότωσε έξι απ'αυτούς. Στο τέλος τον κατέλαβαν πιάνοντάς τον από τα γεννητικά όργανα. Οι δικοί του έφυγαν στη Ρουμανία - Ρωσία όπου και εγκαταστάθηκαν. Εκεί αργότερα, περαστικοί, συνάντησαν τη γρηά από τους Παπαλεξαίους που νοσταλγικά τους είπε: "νατρωγα ρακανίδες από τις λακούλες και νάπινα νερό από τα ριζόβραχα-χαλιόρεμα". Η κουβέντα αυτή μένει ως σήμερα στο στόμα όλων των χωριανών και την ακούς από καθένα, αρκεί να δώσεις αφορμή.
Τότε οι κάτοικοι διασκορπίστηκαν προς τα χωριά: Χρυσοβίτσα, Στράνωμα και Μορόσκλαβο. Στο Μορόσκλαβο, που σήμερα είναι εγκαταλελειμμένο, διέφυγε ο Τσίγκας και οι Πυλαριναίοι στα Σιταράλωνα. Έτσι εξηγείται η κατοίκησή τους εκεί. Η δε περιφέρεια της Αρτοτίβας περιήλθε στην κυριότητα του Πλατάνου. Η περιφέρεια της Αρτοτίβας έφτανε και πέρα του Εύηνου (Φίδαρη) μέχρι Σαχόρεμα και Βαλτσόρεμα, αλλά αυτή η περιοχή αργότερα περιήλθε στην οικογένεια Σισμαναίων επί Τουρκοκρατίας.
Για 25 χρόνια η Αρτοτίβα ήταν έρημη. Το 1805, το χωριό επανακατοικείται κυρίως με την επάνοδο των οικογενειών Πυλαρινού και Αγγελάκη, οι οποίοι και σήμερα αποτελούν την πλειοψηφία του. Οι δύο οικογένειες Πυλαρινού και Αγγελάκη ανέκαθεν τελούσαν σε έριδες, τούτο συνέβαινε, γιατί οι Πυλαριναίοι ήταν αρματωλοί του τόπου τους. Η διαμάχη αυτή εξακολουθεί ακόμα και σήμερα.

Το 1818, οι δύο οικογένειες, Πυλαρινού που ήταν κοτζαμπάσης και Αγγελάκη που ήταν οπλαρχηγός, ήλθαν σε διαμάχη, γιατί οι Πυλαρινοί ήταν αρματωλοί του τόπου τους. Ο Πυλαρινός κάλεσε σε βοήθειά του τον Γιουσούφ Αράπη. Ο Ι. Αγγελάκης ήρθε σε μάχη με τον Γιουσούφ Αράπη στο γεφύρι της Αρτοτίβας, ο δε δεύτερος υποχώρησε ολοπόταμα προς Αβαρίκο - Ευηνοχώρι (Μποχώρι) - Γαλατά. Τότε οι κάτοικοι της Αρτοτίβας κρύφτηκαν στους βράχους «Ριζόβραχα» και «Κοκκινόβραχο» στην αριστερή όχθη του Εύηνου (Φίδαρη) ποταμού. Στις αρχές του 19ου αιώνα και προ της επαναστάσεως, αναφέρεται από την Αρτοτίβα ο Μουρκογιώργος Πυλαρινός, μεταξύ 150 και πλέον διαλεχτών Κραβαριτών να υπηρετεί τον Αλή Πασά ως μπουλουκτσής (αξιωματικός). Ο Αλή Πασάς συγκέντρωσε στα Γιάννενα πολλούς Έλληνες που είχαν δύναμη, σαν ομήρους για να έχει στο χέρι του τις οικογένειές τους, αλλά και επιρροή στους άλλους κατοίκους της περιοχής τους.
Στο πέτρινο γεφύρι της Αρτοτίβας, το οποίο χτίστηκε τον 15ο αιώνα από τους Ενετούς και αποτελούσε την κύρια οδό επικοινωνίας της περιοχής, διατηρούσε – περί τα 1900 – μικρό εμπορικό για την εξυπηρέτηση των διερχομένων, ο Χρήστος Απ. Πυλαρινός (1871-1935).

Στα Αρχεία Εθνικών Αγωνιστών του 1865, αναφέρονται 2 αγωνιστές από την Αρτοτίβα με το όνομα Πυλαρινός:
  1. Γεώργιος Κωνσταντίνου ή Πυλαρινός. Γεννημένος περί το 1805 (ίσως πρόκειται για τον Μουρκογιώργο Πυλαρινό που αναφέρεται ανωτέρω, διότι οι αξιωματικοί του Αλή Πασά αποτέλεσαν και τους αγωνιστές της Επανάστασης αργότερα). Από το 1821 και όλη τη διάρκεια της Επανάστασης, πολέμησε ως οδηγός στρατιωτικού σώματος – το 1828 ήταν πεντηκόνταρχος – σε πολλές μάχες μαζί με το Μπότσαρη, Καραϊσκάκη, Στάϊκο, Μακρυγιάννη, Τζαβέλλα και έλαβε μέρος στην έξοδο του Μεσολογγίου.
  2. Ιωάννης Κωνσταντίνου Πυλαρινός – στρατιώτης. Στο πιστοποιητικό της πολεμικής του δράσης αναφέρεται ότι πολέμησε σε διάφορα μέρη και ...εις την τρομερωτάτην και φονικωτάτην μάχην του Αναλάτου κατά του Κιουταχή (1827, Αθήνα), όπου έπεσε.
Πηγή: 1) Φώτης Χρήστου Πυλαρινός
Θέρμο 2006
2) Νικόλαος Αριστοφάνη Πυλαρινός
Αχλαδόκαστρο 1960
Λάμπρος Πυλαρινός
Οκτώβριος 2012



Τοπική Ποίηση

                                          {Ο ΠΥΛΑΡΙΝΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΤΟΤΙΒΑ}

                                     Μήπως και μού ΄πες ψέματα τάχα πως έχεις μύλο;
                                     Τρείς ώρες ψάχνω ναν τον βρω και δεν τον βρίσκω ακόμα !
                                     Πού πήγες και τον έκρυψες; …Παλιό μου σ΄ έχω φίλο
                                     Αλλιώς θα παρασπόντιζα να κάνω αλλού το γιόμα !
                                     Σωπάτε: είδ΄αλογοντορό ! Σωπάτε: αϊκώ βαρδάρι !
                                     Βουνοσωρός τ΄αλέσματα κ΄ οι απαλέτες στίβα.
                                     Μα ο Μυλωνάς τ΄ απαρατά και βγαίνει να μας πάρη,
                                     Ο Νίκος ο Πυλαρινός από την Αρτοτίβα !

                                                     (Γ. Αθάνας: Τα Τραγούδια των βουνών)

                                                      
-->
                                                                       ΠΥΛΑΡΙΝΑΙΟΙ

                                       Ο Κωνσταντής Πυλαρινός γουγιάζει τα παιδιά του.
                                        Τι κάθεστε παλικάρια μου και δυο καλοί λεβέντες;
Αδράχτε τα ντουφέκια σας και τον εχθρό χτυπάτε !
Γιάννης με Γρίβα, Καρατζά, Λόντο, Κολοκοτρώνη !
Μοργιά οργώνει και πατεί, Λεβίδι, Δερβενάκια,
Τριπολιτσά και Ναύπλιο, Ακράτα και Κρεμμύδι.
Με Στάϊκο ο Γιώργος και Μακρή, Τζαβέλα, Μακρυγιάννη
στο Μεσολόγγι διάβηκε Αλάμπεη, Δομβραίνα
τι πιθυμούσε λευτεριά και ριζιμιό θεμέλιο.
Η Αρτοτίβα χαίρεται, ευγνωμονεί, δοξάζει …
                                                                                           Ντίνος Μακρυγιάννης
                                                                                                   Στράνωμα